In Nederland zeggen we ‘De Baltische Staten’ waarmee we – van zuid naar noord – Litouwen, Letland en Estland bedoelen, maar in het Engels is het: ‘The Baltics’ en dat ligt lekker in de mond. Voor mij is het de eerste keer in deze landen. Ik bezoek in elk land de hoofdstad, dus achtereenvolgens Vilnius, Riga en Tallinn, om daarna in Tallinn op de boot naar Helsinki te stappen.
Ook al ben ik er kort; ik wil graag een impressie krijgen van de Baltische landen waarin samen 7,5 miljoen mensen wonen, waarvan Estland de kleinste en Littouwen de grootste. Sommige toeristen die ik spreek zeggen dat ze nu gaan, ‘nu het nog kan’. Geeft me een grimmig gevoel. Maar ja. De landen liggen in een kwetsbaar gebied, met Rusland als buurland en een Trump die een Amerikaanse stabiele rol op het wereldtoneel vervangt door nationalistische politiek. Van enkele inwoners die ik spreek teken ik dan ook op: ‘…na Oekraïne zijn wij aan de beurt’. Een keer reageer ik: ‘Jullie staan er niet alleen voor: je bent lid van de NATO en de EU’. Ik word dan wat glazig aangekeken en ik weet ook wel dat dat ‘lidmaatschap’ niet alles zegt. Steeds duidelijker wordt me dat de verdeling van machtsposities in de wereld gespeeld wordt op een schaakbord van grote jongens, vaak met een bijzonder groot ego, zoals in 1939 Stalin en Hitler (namens hun Molotov en Ribbentrop) samen bepaalden hoe de kaart van Europa er na de oorlog uit moest gaan zien. Dat betekende voor de Baltische landen dat zij deel van de Sovjet-Unie werden.
Niet voor niets is er in alle Baltische landen veel openlijke steun voor Oekraïne. Op de stadsbussen in Vilnius staat een steunverklaring en overal wapperen Oekraïense vlaggen.
In dit blog laat ik de chronologische manier van beschrijven los maar neem enkele onderwerpen waar ik met tekst en beeld iets over deel.
Aan het slot plaats ik een aantal foto’s die los van deze thema’s staan, soms met, en soms zonder toelichtende tekst.
De bewaking van het presidentieel paleis
Ik wandel langs het presidentieel paleis van de Letse president in Riga in de vroege avond. Het is rustig overal op straat. Voor het paleis marcheert een politieagente.
Zij loopt steeds eenzelfde traject voor het gebouw langs. Ik kijk het aan en denk: Toch eens vragen hoe dat is, en hoe lang achter elkaar ze dit moet doen. Op mijn vragen krijg ik uitermate prettig en rustig antwoord. 24 uur-shifts, met tussendoor wat slaap. ‘Ja, het is eentonig’ geeft ze toe. ‘Letland is een peaceful country’ volgt. Er gebeurt niet veel. In alles wat zij uitstraalt vertegenwoordigt zij het vredelievende land. ‘Maar, één keer kan het misgaan’. Ik bedank haar en zij vervolgt haar route. Misschien bracht mijn nieuwsgierigheid voor haar even een welkome onderbreking. Dat hoop ik dan maar. Wat een verschil met de beveiliging van de regeringsgebouwen in Nederland en andere grotere landen bedenk ik me.
Art Nouveau in Riga
Riga is Art Nouveau. De stad met het hoogste aantal Art nouveaugebouwen in de wereld. 250 van deze gebouwen zijn ontworpen door dezelfde architect: Konstatins Peksens (1859-1928).
Het meest is gebouwd in de periode van sterke economische ontwikkeling, tussen 1904 en 1914, en bedoeld om meerdere appartementen of soms ook bedrijven te huisvesten. Opvallend is de nadruk op de verticale lijnen in veel van de gebouwen. Ik geniet van de kunstwerken. Een wijk staat er vol mee. En ook in het centrum is veel te vinden. Een enorme rijkdom aan pasteltinten, zwierige vormen, beelden en strakke lijnen verleiden me om flink te fotograferen. Soms neem ik de bomen die bij een gebouw staan mee in het beeld, juist om de sfeer van Art Nouveau (natuurlijke vormen) te versterken. In Riga is een klein Art Nouveau museum gevestigd met een tijdelijke tentoonstelling over Art Nouveau in de Nederlandse provincie Groningen. Grappig, om zo ineens oog in oog te staan met prachtige creaties van Groningse bodem. Er was overigens een sterke verbinding vroeger met de Nederlandse, Noord-Duitse en Baltische Hanzen-steden. Het trappenhuis op de zwart-witfoto maak ik in het museum.
Mondiale spanningen
In de Baltische staten bestaat een fors deel van de inwoners uit Russischsprekende populatie. De Sovjet-Unie heeft duizenden mensen uit de Sovjetrepubliek ‘geplaatst’ in de Baltische staten en die zijn geworteld geraakt in het land. Vergelijkbaar met hoe de Walen en Vlamingen België bewonen.
Een taalgrens die mensen scheidt. Elkaars taal niet willen of soms ook niet kunnen verstaan. Leven in een eigen bubbel. Eigen scholen, Orthodoxe kerken voor de Russen, katholieke voor de Litouwers en lutherse voor de Esten en Letten. Er was vele decennia een status quo. Maar door de internationale spanningen is de angst onder de Baltische bevolking toegenomen dat Rusland het gebied wil inlijven wegens de belangrijke strategische positie van de Baltische landen. Kãrlis Krēkis, de museummedewerker die mij rondleidt in het museum van Vrijheid en Bezetting in Riga vertelt dat het daarom zaak is om in de landelijke politiek te voorkomen dat Russische politieke partijen te veel invloed krijgen en zo makkelijk de weg kunnen effenen voor een ommekeer. Hij heeft zich niet voor niets kandidaat gesteld voor de komende gemeenteraadsverkiezingen. ‘Je moet iets doen…’ vertelt hij me na zijn voortreffelijke rondleiding door alle fasen van bezetting en vrijheidsstrijd van zijn land, waarover later in dit bericht meer.
In Tallinn, Estland bezoek ik de synagoog; de enige die is overgebleven na de Holocaust. Met de man, tevens lid van de Joodse gemeenschap, die mij binnenlaat heb ik een gesprekje. Op een gegeven moment vraagt hij mij: ‘Ben jij voor Rusland?’ Ik schud nee. Hij: ‘Ik ook niet. Poetin wil alles weer als de USSR, maar dat is verleden tijd’. Zijn blik is ernstig zo getuigt ook de foto die ik van hem neem ( zie ‘beelden uit de synagoog’).
In Riga kijk valt mijn oog op een enorm groot affiche waarop Poetin afgebeeld staat – duidelijk een spotprent. Het hangt tegenover de Russische ambassade wordt me verteld als ik op staat rondvraag. Ik schrik er een beetje van. Het geeft uiting aan een gevoel, ja. Maar is het ook niet provocerend? Drukt het de Russisch-sprekende bevolking niet nog meer in het nauw?
Hierover spreek ik met een mede-treinreiziger onderweg naar Estland. Kotryna is haar naam. Ondertussen zie ik kraanvogels foerageren, te plotseling om fotografisch bewijs aan te kunnen leveren. Kotryna deelt haar zorgen over het toenemende wegdrukken en negeren van de Russisch-sprekende mensen door de oorspronkelijk Baltische bevolking. Ze noemt een plaats aan de grens waar veel Russen kwamen voor dagjes uit en voor wellness. Dat is niet meer. De lokale economie is ingestort. Er was een gemoedelijke omgang in de grensregio. Ook zijn er vaak familiebanden over de grens heen, zoals vroeger ook tussen West- en OostDuitsland bestond. Er vindt verharding plaats. En dit is zorgelijk, zegt ze. Ook dat het verboden is om Russisch te onderwijzen op scholen, terwijl dit voorheen wel gemeengoed was.
Beelden uit de synagoog (Art Nouveau bouwwerk) in Riga
Bezetting en vrijheid in Letland
In september1939 wilde de Sovjet-Unie troepen stationeren in de Baltische staten. Dit leidde tot annexatie van de drie landen. Alle culturele activiteiten werden vanaf toen gecensureerd. Spaargeld voor de meeste mensen verdween. Privaat bezit werd geconfisqueerd. Er brak verzet uit vanuit diverse groepen, vaak jongeren die in vrijheid waren opgegroeid. Dit verzet werd met harde hand bestreden en bestraft. In het Letse museum zie ik foto’s van jongeren die hun vrijheidsstrijd met de dood moesten bekopen. De hele economie werd omgegooid. Het traditionele boerenbestaan werd vervangen door werken in collectieve boerderijen (kolchozen). Zij die zicht verzetten werden naar Siberië gestuurd. Maar ook zonder iets verwijtbaars kon je gedeporteerd worden naar Siberië want er waren daar mensen nodig voor werken in erbarmelijke omstandigheden. In bijna elke familie zijn er verhalen. 15.443 mensen gedeporteerd naar Siberië in juni 1941.
Twee jaar later brak de Tweede Wereldoorlog uit.
Toen Duitsland in 1941 de Sovjet-Unie binnenviel werden de Nazi’s in eerste instantie binnen gehaald als bevrijders. Het juk van de Sovjets kon worden afgeworpen. Al gauw bleek het geen bevrijding te zijn, zeker toen bleek dat de Nazi’s de Joden wegrukte uit de gemeenschap en hoe ieder moest zwichten onder het nieuwe regime. (Foto: Stalinistisch gebouw in Riga)
20 duizend Letse mannen moesten voor dwangarbeid naar Duitsland en velen moesten dienen in het ‘vrijwillige’ legioen dat Hitler instelde voor de Letse mannen en onder bewind van de Waffen SS viel. Later overwonnen de Sovjets de Duitsers. Het terugkerende leger van USSR had vanwege de historie ook vele Letse militairen. Die stonden nu tegenover landgenoten op het strijdperk. Na de oorlog werden 42.125 mensen (meerderheid vrouwen want die waren in de meerderheid na de oorlog). Naar werkkampen in Siberië gestuurd. Enkele weken onderweg in veewagens, niet aangekondigd van tevoren. Duizenden Letten vluchtten westwaarts. Letland verloor 1/3 van de bevolking.
Tot 1990 waren de Baltische staten Sovjet-landen. Sterke vrijheidsbeweging onder de bevolking en een veranderende koers van president Gorbatsjov leidden tot de zelfstandigheid van de drie staten. Indrukwekkend is de ketting die mensen in augustus 1989 vormden – hand in hand en zingend – door de drie Baltische landen om te tonen hoe veel vrijheid hen waard is.
Je kunt rustig stellen dat dit alles gezorgd heeft voor een collectief trauma onder de bevolking. Het is te hopen dat de nieuwe generatie, die – in het straatbeeld een veel luchtigere en actieve indruk wekt dan veel – wat somber en ingetogen – volwassenen en ouderen, nog lang in vrijheid kunnen leven.
(FOTO: Russisch-orthodoxe kerk in Tallinn)
Straatleven
Houten huizen in Tallinn
De vele monumentale houten huizen zijn een lust voor het oog. Gebouwd voor arbeiders en vissers in de 19e eeuw met het bouwmateriaal dat weinig kost, maar wel veel onderhoud nodig heeft begrijp ik van een bewoner die ik op straat even spreek. Velen zien er tip top uit, anderen verkeren in vervallen staat.
Tenslotte
Ik ben aan het einde van mijn reis door de ‘The Baltics’ . Inmiddels weet ik dat de Coronamaatregel van minstens 2 meter afstand houden door vele mensen werd ontvangen met : ‘ Oo, zo dichtbij..???’ Dat een deur openhouden voor iemand die achter je aankomt kan worden opgevat als een uitnodiging voor contact (dus dat gebeurt dan ook nauwelijks). Ik heb een aantal prettige ontmoetingen gehad met mensen in Litouwen, Letland en Estland. Het langst verbleef ik in Riga, waar ik een rui appartement midden in de oude stad tot mijn beschikking had. Ik heb de bibliotheek van Tallinn bezocht inclusief een tentoonstelling over de ontwerper. Bijzonder. En maakt ook duidelijk dat er veel geïnvesteerd wordt in kennis en ontwikkeling. Ik kijk mijn fotoverzameling door en plaats nog een aantal beelden, met als eerste de bibliotheek van Riga, als landmark zichtbaar vanuit de wijde omgeving. Als architectenzoon kijk met volle interesse naar de tentoonstelling over de ontwerper, die vele bekroonde internationale werken op zijn naam heeft staan en dit in zijn thuisland Letland, heeft gerealiseerd. Zie ook.
Mooi verslag! Het lijken me interessante staten en steden.
Dag Jan Willen, indrukwekkend verslag met beeld van je reis door The Baltics!
Wat een geschiedenis hebben de mensen daar doorgemaakt.
Des te tergender is de situatie nu met alle spanningen daarbij!
Dank voor je verslag met sprekende beelden daarbij!
Goeie reis verder en hartelijke groet,
Wim
Ha JanWillem. Wat mooi die verslagen van jou. Ik lees ze graag. Je gaat wel heel snel weer weg overal. Hoe is dat voor je?
Geniet nog van de komende landen en de ontmoetingen.
Groetjes, Yvonne
ha Yvonne. Het is het type reis dat ik op veel plekken ben en die ook weer verlaat. Soms zou ik ergens wel langer willen blijven, maar meestal past het goed. Het is heerlijk om zo nu en dan weer eens een lange reisdag te hebben. Om alles te laten bezinken en me weer open te stellen voor een nieuwe plek.